COLUMN: Partijprogramma

GESCHREVEN OP donderdag, 28 juni, 2012 - 11:04

André Krouwel, politicoloog aan de VU en wetenschappelijk directeur van Kieskompas
In het jongste VNG Magazine staat een aantal interviews met lokale politici die hebben meegeschreven aan de landelijke verkiezingsprogramma’s van hun partij voor de Tweede Kamerverkiezingen in september. Zeer voorspelbaar benadrukken deze lokale politici hun eigen rol en inbreng in hun programcommissie. Zo poogt de lokale CDA-politica de Haagse bemoeienis met het lokale niveau terug te dringen, terwijl het PvdA-raadslid en de VVD-wethouder de inhoudelijke inbreng benadrukken. Maar de invloed van deze lokale politici op de tekst zal marginaal zijn, omdat het partijprogramma veel te belangrijk is voor machtsvorming in de nationale politiek. Dan tellen lokale belangen niet.
Natuurlijk is de ontwikkeling van nieuwe beleidsideeën een belangrijke functie van een verkiezingsprogramma, maar andere functies zijn relevanter. De belangrijkste functie van een nationaal partijprogramma is om aan kiezers - en aan journalisten - te laten zien waar de partij voor staat. Bij gevestigde partijen met een lange traditie is het daarom van belang een aantal issues en standpunten te benadrukken waar de partij aan wordt herkend door kiezers. Verkiezingsprogramma’s moeten een zekere continuïteit en consistentie hebben over de jaren zodat het kernelectoraat van de partij kan zien dat de partij nog steeds staat voor de dingen waar die ooit voor was opgericht.

Een verkiezingsprogramma moet ook nieuwe ideeën bevatten en innovatieve oplossingen voor recente problemen. Politieke partijen kunnen immers alleen overleven als zij zich aanpassen. Nieuwe partijen  moeten duidelijk maken wat zij eigenlijk toevoegen aan het politieke landschap. Namen als ‘Democratisch Keerpunt’ leiden tot hooggespannen verwachtingen, maar waarschijnlijk gaat deze fusie van Trots en ex-PVV’er Brinkman niet met vernieuwende ideeën komen. Rita Verdonk’s Trots faalde in 2010 volkomen in de ontwikkeling van ideeën.

Een verkiezingsprogramma is ook belangrijk voor het interne partijleven. Het dient om iedereen in de partij weer even te laten focussen op waar men als partij voor staat en heeft dus – als het goed is – een verbindende en enthousiasmerende werking op partijactivisten. Intellectuelen en beleidsdeskundigen, bestuurders uit de praktijk en actieve leden kunnen allemaal inbreng hebben. Het kan natuurlijk ook mis gaan: als een partij intern verdeeld is dan kan de vorming van een programma leiden tot conflicten, of zelfs tot interne scheuring in de partij. Een programma maken is dus ook een lakmoesproef voor de interne cohesie van een partij. Omdat het schrijven van een verkiezingsprogramma meestal gepaard gaat met het opstellen van een nieuwe kandidatenlijst is dit eveneens het moment voor een partij om de juiste gezichten (en hersenen) bij het verhaal te vinden.

Daarnaast heeft het partijprogramma ook nog een externe functie naar de andere partijen in het partijstelsel en naar de kiezers. De concurrenten kunnen dan zien op welke punten een partij bereid is tot concessies en compromissen. Een partijprogramma toont dus ook de koalitionsfahigkeit van een politieke partij. Vaak worden beleidsvoorstellen opzettelijk vaag gehouden of zelfs helemaal geëlimineerd om potentiële coalitiepartners niet af te schrikken. Of worden juist beleidsstandpunten sterk benadrukt om wisselgeld te creëren bij de onvermijdelijke coalitieonderhandelingen.

Tenslotte is een verkiezingsprogramma ook een strategisch document voor kiezers toe die niet tot het kernelectoraat behoren. Die wisselende kiezers kunnen worden aangetrokken door bepaalde issues sterk te benadrukken of juist heel voorzichtig te zijn. Zo is de vermindering van de hypotheekrenteaftrek een gevaarlijk issue voor partijen die veel wisselende kiezers uit de middenklasse trekken. Kortom het landelijke verkiezingsprogramma is te belangrijk om aan lokale politici over te laten.